คาสซาโนวาไม่ได้มีดีแค่เจ้าชู้ เขาช่วยปั้นหวยฝรั่งเศส ก่อนรับงานสายลับให้รัฐบาลเวนิส

คนทั้งโลกรู้จักชื่อคาสซาโนวาเพราะเรื่องรัก แต่ฝรั่งเศสเคยรู้จักเขาในฐานะคนหาเงินเข้ารัฐ

พอได้ยินชื่อ จิอาโคโม คาสซาโนวา ภาพแรกที่ผุดขึ้นมามักหนีไม่พ้นชายเจ้าเสน่ห์ เดินเข้าออกห้องรับรองของสตรีสูงศักดิ์ราวกับเป็นบ้านตัวเอง ชื่อสกุลของเขากลายเป็นคำเรียกผู้ชายเจ้าชู้ในหลายภาษาไปแล้ว จนชีวิตส่วนอื่นแทบถูกกลบหาย ทั้งที่ชายคนนี้เคยเป็นนักบวชฝึกหัด ทหาร นักไวโอลิน นักพนัน นักเขียน นักแปล นักต้มตุ๋น นักการทูตสมัครเล่น และผู้ส่งข่าวลับให้รัฐบาล เรียกว่าถ้ายุโรปศตวรรษที่ 18 มีอาชีพไหนเปิดช่องให้คนปากดีและหัวไวแทรกตัวเข้าไปได้ คาสซาโนวามักโผล่อยู่ตรงนั้นเสมอ

เรื่องหวยฝรั่งเศสก็เช่นกัน แต่ต้องแก้ถ้อยคำให้ตรงนิดหนึ่ง เขาไม่ได้ลุกขึ้นมาก่อตั้ง “หวยแห่งชาติฝรั่งเศส” คนเดียวแบบเจ้าของบริษัท คาสซาโนวาเข้าไปมีบทบาทสำคัญในโครงการลอตเตอรี่ของโรงเรียนนายร้อยหลวงฝรั่งเศส หรือ cole royale militaire ช่วงปี 1757–1758 ตอนนั้นสถาบันกำลังขาดเงินอย่างหนัก รัฐต้องหาวิธีระดมทุนโดยไม่รีดภาษีเพิ่มจนประชาชนเดือดร้อน แผนลอตเตอรี่แบบเจนัวจึงถูกหยิบมาลองใช้ และคาสซาโนวาก็เข้าร่วมผลักดันโครงการกับผู้คิดแผนรายอื่น

เขาไม่ได้เป็นคนคิดหวยขึ้นเป็นคนแรก แต่เป็นคนที่ช่วยทำให้รัฐบาลฝรั่งเศสกล้าเดิมพันกับมัน

ความถนัดของคาสซาโนวาเข้าทางงานนี้พอดี เขาเข้าใจการพนัน รู้ว่าคนซื้อฝันเพราะอะไร อ่านบรรยากาศในวงสังคมเก่ง และเข้าถึงคนมีเงินได้ง่ายกว่าข้าราชการหน้าตึง เขาช่วยโน้มน้าวผู้มีอำนาจว่าลอตเตอรี่แบบใหม่นี้ทำเงินให้รัฐได้จริง ก่อนเข้าไปเป็นหนึ่งในผู้ดูแลและเปิดสำนักงานขายสลากของตัวเองในปารีส งานนี้ทำเงินให้เขาไม่น้อย ชั่วระยะหนึ่งเขากลายเป็นนักธุรกิจที่มีเงินหมุน มีบ้าน มีคนรับใช้ และเข้าออกวงสังคมชั้นสูงอย่างสง่าผ่าเผย

ลอตเตอรี่ดังกล่าวต่างจากการขายสลากแบบเดิมที่ต้องรอจำหน่ายตั๋วจำนวนมหาศาลให้หมดก่อนจึงจะจับรางวัล ผู้เล่นสามารถเลือกหมายเลขและรูปแบบการเดิมพันเอง การออกรางวัลทำได้บ่อย ระบบจึงหมุนเงินเร็วและขยายสำนักงานไปยังหลายเมือง ต่อมาโครงการนี้เติบโตจนกลายเป็นต้นแบบสำคัญของลอตเตอรี่หลวงฝรั่งเศส แม้ชื่อของคาสซาโนวาจะติดอยู่กับจุดเริ่มต้น แต่ระบบไม่ได้โตด้วยฝีมือเขาคนเดียว และลอตเตอรี่หลวงระดับประเทศที่จัดโครงสร้างครั้งใหญ่เกิดตามมาภายหลังในปี 1776

เรื่องชวนขำคือคนที่ช่วยออกแบบทางหาเงินให้รัฐกลับบริหารเงินของตัวเองไม่ค่อยอยู่ คาสซาโนวาชอบพนัน ชอบใช้ชีวิตหรู และเชื่อมั่นในความสามารถเฉพาะหน้ามากกว่าการเก็บออม รายได้จากลอตเตอรี่จึงไม่ได้เปลี่ยนเขาเป็นเศรษฐีมั่นคงนานนัก เขายังเดินทางไปทั่วยุโรป หาโครงการใหม่ พบคนใหญ่คนโต สร้างหนี้ หลบเจ้าหนี้ และเริ่มต้นชีวิตรอบใหม่ซ้ำแล้วซ้ำเล่า เหมือนคนที่ขายความหวังให้ผู้ซื้อสลากเก่งมาก แต่ไม่เคยซื้อความมั่นคงให้ตัวเองสำเร็จ

แล้วเรื่องสายลับล่ะ เขาเก่งถึงขั้นเจมส์ บอนด์แห่งเวนิสจริงไหม?

คาสซาโนวาเคยทำงานข่าวกรองจริง ทั้งรับภารกิจระหว่างพำนักในต่างแดนและทำหน้าที่ผู้แจ้งข่าวให้คณะไต่สวนแห่งรัฐเวนิสหลังกลับบ้านเกิดในปี 1774 ช่วงหลังเขาส่งรายงานภายใต้นามแฝง Antonio Pratolini เนื้อหาครอบคลุมความเคลื่อนไหวของชาวต่างชาติ ศาสนา ศีลธรรม โรงละคร การค้า ความสงบเรียบร้อย และข่าวลือที่ได้จากวงสนทนา จุดแข็งของเขาไม่ใช่การปีนกำแพงหรือเปิดตู้นิรภัย แต่เป็นการนั่งโต๊ะอาหารแล้วทำให้คนตรงหน้าพูดมากกว่าที่ตั้งใจ

ทว่าเรียกเขาว่า “สายลับระดับพระกาฬ” ก็ดูจะเติมสีเกินหลักฐานไปหน่อย รายงานหลายชิ้นของคาสซาโนวาไม่ได้เผยแผนการใหญ่สะเทือนยุโรป บางฉบับเป็นข่าววงสังคม บางฉบับว่าด้วยพฤติกรรมไม่เหมาะสมในโรงละคร บางภารกิจแทบไม่ได้ข้อมูลสำคัญ เขาได้รับค่าตอบแทนจากรัฐจริงและมีรายงานเหลืออยู่หลายสิบฉบับ แต่ภาพที่ใกล้ความจริงกว่า คือสายข่าวอิสระผู้ใช้เส้นสายและความช่างคุย มากกว่ายอดจารชนผู้ถือรหัสลับเต็มกระเป๋า

ความย้อนแย้งอยู่ตรงนายจ้างของเขาเอง คณะไต่สวนแห่งรัฐเวนิสคือกลุ่มอำนาจที่เคยสั่งจับคาสซาโนวาและขังเขาในคุกใต้หลังคาตะกั่วของพระราชวังดอจ เขาหนีออกมาได้ในปี 1756 แล้วต้องเร่ร่อนจากบ้านเกิดนานถึง 18 ปี พอกลับเวนิส เขากลับยอมส่งข่าวให้หน่วยงานชุดเดียวกับที่เคยคุมขังตน เหตุผลไม่ได้โรแมนติกนัก เขาต้องการรายได้ ต้องการคืนสถานะในสังคม และยังต้องพึ่งรัฐบาลเพื่อใช้ชีวิตในเมืองที่เคยผลักไสเขาออกไป

คาสซาโนวาจึงไม่ได้ขายแค่เสน่ห์ เขาขายตัวเลข ข่าวสาร และภาพลักษณ์ของตัวเอง

ชีวิตของเขาน่าสนใจกว่าตำนานนักรักตรงนี้เอง เขาเป็นคนฉลาด มีการศึกษากฎหมาย พูดได้หลายภาษา เขียนหนังสือ แปลวรรณกรรม รู้จักคณิตศาสตร์การพนัน และเอาตัวรอดในราชสำนักที่คนส่วนใหญ่ไม่มีแม้แต่สิทธิ์เข้าใกล้ แต่ขณะเดียวกันก็ชอบแต่งเรื่อง อวดฐานะ ใช้นามแฝง หลอกคน และเล่าชีวิตตัวเองด้วยลีลาที่ทำให้แยกข้อเท็จจริงจากการขยายความได้ยาก

ถ้าจะจำคาสซาโนวาใหม่ คงไม่ควรลบภาพชายเจ้าชู้ออก เพราะเรื่องรักเป็นส่วนใหญ่ในบันทึกชีวิตของเขาจริง เพียงแต่ควรวางภาพอีกสองใบไว้ข้างกัน ใบแรกคือชายชาวเวนิสที่ช่วยผลักดันลอตเตอรี่ซึ่งต่อยอดเป็นเครื่องมือหารายได้ก้อนโตของฝรั่งเศส อีกใบคือผู้ส่งข่าวให้รัฐด้วยทักษะเข้าสังคมอันจัดจ้าน เมื่อรวมกันแล้วจึงเห็นตัวจริงชัดขึ้น เขาไม่ใช่แค่นักรัก ไม่ใช่ผู้ก่อตั้งหวยเพียงลำพัง และไม่ใช่ยอดสายลับไร้เทียมทาน แต่เป็นนักผจญภัยที่เปลี่ยนเสน่ห์ ความรู้ และความกล้าเสี่ยงให้กลายเป็นอาชีพได้แทบทุกครั้งที่เงินในกระเป๋าเริ่มหมด