ทำไมเทพเจ้ากรีกถึงเต็มไปด้วยกามารมณ์และตัณหาที่รุนแรงกว่ามนุษย์

ลองตัดภาพคำว่า “เทพเจ้า” แบบที่คุ้นเคยออกก่อน

ถ้ามองเทพเจ้ากรีกด้วยกรอบว่าเทพต้องบริสุทธิ์ สำรวม และเป็นต้นแบบทางศีลธรรม เรื่องของซุส อะโฟรไดที โพไซดอน หรือเทพองค์อื่นจะดูประหลาดทันที เพราะบนเขาโอลิมปัสมีทั้งความใคร่ การนอกใจ ความหึงหวง การแย่งชิงคนรัก และความสัมพันธ์ที่ยุ่งเหยิงชนิดละครครอบครัวยังตามไม่ทัน

แต่ปมสำคัญอยู่ตรงนี้เลย ชาวกรีกโบราณไม่ได้สร้างเทพขึ้นมาให้เป็นมนุษย์ที่ดีสมบูรณ์แบบ เทพเป็นสิ่งทรงอำนาจที่มีรูปร่าง อารมณ์ และแรงปรารถนาแบบมนุษย์ เพียงแต่ทุกอย่างถูกขยายจนใหญ่ระดับจักรวาล

เทพกรีกคือธรรมชาติของมนุษย์ที่ถูกเร่งระดับความแรงขึ้น

ซุสจึงไม่ได้เป็นเพียงผู้ปกครองสวรรค์ แต่มีความอยาก ความโกรธ ความรัก ความกลัวเสียอำนาจ และความต้องการสืบสายเลือด เฮรามีทั้งสถานะราชินีแห่งเทพและความหึงหวง อะโฟรไดทีไม่ได้แค่ “สวย” แต่เป็นตัวแทนของแรงดึงดูดและความปรารถนาที่สามารถทำให้ทั้งมนุษย์และเทพเสียการควบคุม ส่วนแอรีสทำให้ด้านรุนแรงและดิบของสงครามมีตัวตนขึ้นมา

เรื่องเซ็กซ์ในตำนานจึงไม่ได้มีไว้เพิ่มความแซ่บอย่างเดียว

มันทำหน้าที่หลายอย่างพร้อมกัน โดยเฉพาะการอธิบายว่าโลกและสายตระกูลต่างๆ เกิดขึ้นมาอย่างไร ตำนานกรีกจำนวนมากเป็นเรื่องของการกำเนิด เทพองค์หนึ่งสัมพันธ์กับอีกองค์แล้วเกิดเทพรุ่นใหม่ หรือเทพสัมพันธ์กับมนุษย์แล้วเกิดวีรบุรุษ เช่น เฮราคลีสและเพอร์ซิอุส

ถ้าเปิดลำดับวงศ์เทพใน Theogony ของเฮซิออด จะเห็นทันทีว่าเรื่องการจับคู่และการให้กำเนิดแทบเป็นเครื่องยนต์ของจักรวาล ตำนานกำลังตอบคำถามว่า ใครเกิดจากใคร อำนาจถูกส่งต่ออย่างไร และทำไมเทพแต่ละองค์จึงเกี่ยวข้องกัน

เพราะฉะนั้น “ตัณหา” หลายตอนจึงทำหน้าที่เป็นกลไกสร้างโลกด้วย

อีกจุดที่มักถูกมองข้ามคือ สังคมกรีกโบราณไม่ได้มีกรอบเรื่องเพศเหมือนสังคมปัจจุบัน โดยเฉพาะในกลุ่มชายที่มีสถานะสูง การมีความสัมพันธ์นอกการแต่งงานได้รับพื้นที่ทางสังคมมากกว่าผู้หญิงอย่างชัดเจน ขณะที่การแต่งงานจำนวนมากผูกกับครอบครัว ทายาท ทรัพย์สิน และสถานะ ไม่ได้ตั้งอยู่บนอุดมคติรักเดียวแบบโรแมนติกเสมอไป

ตรงนี้ทำให้เรื่องของซุสสะท้อนโลกที่ผู้เล่าอาศัยอยู่ด้วย ซุสเป็นผู้ชายผู้มีอำนาจสูงสุดในจักรวาลแห่งตำนาน และอำนาจของซุสมักปรากฏผ่านการครอบครอง การสร้างทายาท และการเข้าไปสัมพันธ์กับเทพ นางไม้ และมนุษย์จำนวนมาก สิ่งนี้ไม่ได้แปลว่าชาวกรีกทุกคนเห็นว่าพฤติกรรมทุกอย่างของซุสเป็นสิ่งที่มนุษย์ควรทำตาม เพราะ สิ่งที่เทพทำได้กับสิ่งที่มนุษย์ทำแล้วถูกสังคมลงโทษไม่ใช่มาตรฐานเดียวกัน

เทพกรีกจึงไม่ใช่คู่มือศีลธรรม

นี่เป็นจุดต่างที่สำคัญมาก ถ้าอ่านตำนานโดยคาดหวังว่า “เทพต้องทำดีเพื่อสอนคน” จะงงแทบทุกหน้า เทพสามารถโกหก หลอกลวง ทะเลาะ หึง และใช้อำนาจอย่างเอาแต่ใจได้ เพราะเรื่องเล่าเหล่านี้ไม่ได้มีคัมภีร์ศูนย์กลางเล่มเดียวที่กำหนดบุคลิกเทพอย่างตายตัว ตำนานจำนวนมากสืบทอดผ่านวัฒนธรรมมุขปาฐะ ก่อนถูกบันทึกและดัดแปลงโดยกวีในยุคต่างๆ

โฮเมอร์กับเฮซิออดจึงมีอิทธิพลมหาศาลต่อภาพเทพกรีกที่คนรุ่นหลังรู้จัก แต่ไม่ได้หมายความว่าชาวกรีกทุกเมือง ทุกยุค จะเล่าเรื่องเทพเหมือนกันหมด รายละเอียดของตำนานสามารถเปลี่ยนได้ตามพื้นที่และช่วงเวลา

• ความรัก ทำให้เกิดพันธมิตรและความขัดแย้ง

• ความใคร่ ทำให้เกิดลูกหลาน เทพ และวีรบุรุษ

• ความหึง ทำให้เกิดการลงโทษและโศกนาฏกรรม

• การแต่งงาน เชื่อมสายอำนาจและลำดับเครือญาติ

• การนอกใจ กลายเป็นจุดเริ่มของเรื่องเล่าต่อเนื่องอีกหลายชั้น

ลองนึกถึงสงครามกรุงทรอยก็เห็นภาพชัด ความปรารถนาและการแข่งขันเรื่องความงามถูกวางไว้ตรงจุดเริ่มของห่วงโซ่เหตุการณ์ เมื่อปารีสต้องตัดสินว่าเฮรา อะธีนา หรืออะโฟรไดทีงดงามที่สุด ก่อนเรื่องจะเชื่อมไปถึงเฮเลนและสงครามครั้งใหญ่ ตำนานกำลังเล่นกับความคิดว่า แรงปรารถนาส่วนตัวสามารถทำให้บ้านเมืองพังได้

ยิ่งมีอำนาจมาก ความอยากก็ยิ่งสร้างผลกระทบได้ไกล

นี่อาจเป็นเหตุผลที่เทพดู “ดิบ” กว่ามนุษย์ เพราะมนุษย์มีข้อจำกัด มนุษย์แก่ ตาย ถูกลงโทษ และต้องอยู่ภายใต้กฎหมาย แต่เทพแทบไม่มีเบรกแบบเดียวกัน เมื่อสิ่งมีชีวิตที่เป็นอมตะมีความโกรธ ความหึง และความใคร่แบบมนุษย์ ผลของอารมณ์เหล่านั้นจึงถูกขยายจนกลายเป็นสงคราม ภัยพิบัติ การกำเนิดราชวงศ์ หรือชะตากรรมของวีรบุรุษ

และยังมีเรื่องที่ต้องระวังเวลาอ่านด้วยมาตรฐานปัจจุบัน หลายตำนานมีการลักพาตัว การบังคับ และความสัมพันธ์ที่มีอำนาจไม่เท่ากัน บางเรื่องที่งานศิลปะยุคหลังทำให้ดูโรแมนติก เมื่ออ่านเนื้อหาอย่างตรงไปตรงมากลับมีด้านที่รุนแรงชัดเจน การเรียกทุกเหตุการณ์ว่า “เรื่องรักของเทพ” จึงทำให้รายละเอียดทางอำนาจหายไป

กรณีแกนีมีดก็เห็นการเปลี่ยนของเรื่องเล่าได้ดี ในมหากาพย์ของโฮเมอร์ เรื่องเน้นความงามของแกนีมีดและการถูกนำขึ้นไปเป็นผู้รินเครื่องดื่มบนโอลิมปัส ขณะที่ประเพณีการเล่าในยุคต่อมาพัฒนามิติความปรารถนาเชิงชู้สาวของซุสเพิ่มขึ้น แสดงให้เห็นว่าตำนานกรีกไม่ใช่ไฟล์ที่ถูกล็อกไว้ตั้งแต่วันแรก แต่ถูกเล่าใหม่และตีความใหม่ต่อเนื่องหลายศตวรรษ

ดังนั้นคำถามที่น่าสนใจกว่า “ทำไมเทพกรีกถึงหมกมุ่นเรื่องเพศ” อาจเป็น “ทำไมคนกรีกถึงเลือกให้อำนาจ ความใคร่ ความหึง และครอบครัวอยู่ในร่างของเทพ”

คำตอบซ่อนอยู่ในธรรมชาติของเทพเหล่านี้เอง เทพไม่ได้อยู่เหนืออารมณ์มนุษย์ แต่เป็นอารมณ์มนุษย์ที่มีความเป็นอมตะและอำนาจเหนือธรรมชาติ พอความอยากธรรมดาไปอยู่ในมือของผู้ที่เรียกพายุ ทำแผ่นดินไหว หรือเปลี่ยนชะตาชีวิตคนได้ เรื่องรักบนโอลิมปัสจึงไม่มีทางธรรมดาตั้งแต่ต้น