ทำไมสังคมโบราณถึงสร้างเทพแห่งความรักและความปรารถนาให้กลายเป็นพลังศักดิ์สิทธิ์

ถ้ามองว่าเทพแห่งกามารมณ์ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อให้คนโบราณมีข้ออ้างทำตามตัณหาอย่างเดียว เรื่องจะง่ายเกินไปมาก

สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ หลายอารยธรรมไม่ได้แยก ความรัก ความใคร่ การสืบพันธุ์ ความอุดมสมบูรณ์ และพลังแห่งชีวิต ออกจากกันชัดเหมือนภาษาสมัยใหม่ ความปรารถนาทางเพศจึงไม่ใช่แค่เรื่องบนเตียง แต่มันเชื่อมกับการเกิดลูก การอยู่รอดของครอบครัว จำนวนแรงงาน การสืบสายตระกูล และความต่อเนื่องของชุมชนโดยตรง

เมื่อแรงขับบางอย่างทรงพลังจนมนุษย์รู้สึกว่าควบคุมมันไม่ได้ วิธีหนึ่งในการอธิบายก็คือทำให้มันมีตัวตน

กรีกมีอีรอส เทพหรือบุคลาธิษฐานของความรักและความปรารถนา เมโสโปเตเมียมีอินันนาและอิชตาร์ซึ่งสัมพันธ์กับความรัก แรงดึงดูดทางเพศ ความอุดมสมบูรณ์ และในอีกด้านก็สัมพันธ์กับสงคราม อินเดียมีแนวคิดเรื่องกามะ ซึ่งกว้างกว่าความใคร่เพียงอย่างเดียว เพราะหมายถึงความปรารถนา ความพึงพอใจ และความรื่นรมย์ทางประสาทสัมผัสด้วย และต่อมาก็มีการทำให้แนวคิดนี้มีบุคลิกเป็นกามเทพหรือกามเทวะ

ตรงนี้เห็นกลไกทางความคิดอย่างหนึ่งชัดมาก พอความรู้สึกที่เกิดขึ้นภายในถูกเล่าเป็นเรื่องของเทพ มนุษย์สามารถพูดถึงมันจากระยะห่างได้ จากเดิมที่เป็นคำถามว่า ทำไมถึงอยาก กลายเป็น พลังแห่งความปรารถนากำลังทำงาน ความรู้สึกที่อธิบายยากจึงกลายเป็นเรื่องเล่า มีชื่อ มีบุคลิก มีสัญลักษณ์ และมีกฎเกณฑ์ให้สังคมถกเถียงกันได้

เทพไม่ได้ทำให้ตัณหาถูกต้องเสมอไป
แต่ทำให้ตัณหากลายเป็นเรื่องที่สังคมพูดถึงได้

จุดนี้สำคัญ เพราะตำนานจำนวนมากไม่ได้บอกว่าความปรารถนาดีเสมอ อีรอสอาจทำให้คนหรือเทพตกหลุมรักจนเกิดความยุ่งเหยิง อิชตาร์มีทั้งมิติของความรักและอำนาจทำลายล้าง ส่วนเรื่องเล่าของเทพแห่งความรักหลายวัฒนธรรมก็เต็มไปด้วยการสูญเสีย ความหึงหวง การปฏิเสธ และผลจากความหลงใหล นั่นหมายความว่าเทพแห่งกามารมณ์ไม่ได้ทำหน้าที่เป็นใบอนุญาตให้ทำอะไรก็ได้ แต่เป็นเหมือนตัวละครที่ใช้สำรวจคำถามว่า ความปรารถนาจะพามนุษย์ไปได้ไกลแค่ไหน

อีกเหตุผลหนึ่งคือโลกโบราณผูกเรื่องเพศเข้ากับธรรมชาติอย่างแนบแน่น เมล็ดพันธุ์งอก พืชออกดอก สัตว์ผสมพันธุ์ คนมีลูก ฤดูเปลี่ยน ทั้งหมดถูกมองผ่านภาพของการเกิดใหม่และความอุดมสมบูรณ์ เทพที่เกี่ยวข้องกับความรักหรือเพศจึงมักไปแตะเรื่องเกษตร ความอุดมสมบูรณ์ หรือการกำเนิดด้วย ไม่ใช่เพราะคนสมัยนั้นหมกมุ่นกับเรื่องเพศเป็นพิเศษ แต่เพราะ การให้กำเนิดคือหนึ่งในปรากฏการณ์ใหญ่ที่สุดของชีวิต

แล้วเรื่องการใช้เทพเพื่อชอบธรรมให้พฤติกรรมทางเพศมีไหม มีความเป็นไปได้ในบางบริบท เพราะศาสนา พิธีกรรม และอำนาจทางสังคมสามารถถูกมนุษย์ใช้เพื่อสนับสนุนค่านิยมของตัวเองได้เสมอ แต่จะเหมารวมว่าคนโบราณประดิษฐ์เทพเหล่านี้ขึ้นมาเพื่อหาข้ออ้างปลดปล่อยตัณหาโดยตรงยังไม่มีหลักฐานพอ การเกิดของเทพหนึ่งองค์มักสะสมความหมายจากตำนาน พิธีกรรม การเมือง ครอบครัว เกษตร และวัฒนธรรมหลายชั้นเป็นเวลานานมาก

• ชั้นแรก คือการอธิบายแรงปรารถนาที่ดูเหมือนเกิดขึ้นเองและควบคุมยาก

• ชั้นที่สอง คือการเชื่อมเรื่องเพศกับการสืบพันธุ์และความอุดมสมบูรณ์

• ชั้นที่สาม คือการสร้างเรื่องเล่าเพื่อเตือนถึงผลของความหลง ความหึง และความคลั่งไคล้

• ชั้นที่สี่ คือการเปิดพื้นที่ให้สังคมกำหนดว่าความปรารถนาแบบไหนยอมรับได้ แบบไหนต้องควบคุม

มองแบบนี้แล้ว เทพแห่งกามารมณ์แทบจะเป็น ภาษาทางวัฒนธรรมสำหรับพูดถึงแรงขับที่ไม่มีใครหนีพ้น มากกว่าจะเป็นข้ออ้างว่าเพราะเทพทำแบบนี้ มนุษย์จึงทำตามได้ทั้งหมด

และมีรายละเอียดหนึ่งที่ชวนคิดมาก ในตำนานกรีก อีรอสสามารถทำให้แม้แต่เทพตกอยู่ใต้อำนาจความรักได้ ภาพแบบนี้กลับหัวลำดับอำนาจอย่างน่าสนใจ เพราะกำลังบอกว่า ต่อให้เป็นสิ่งมีชีวิตที่สูงส่งกว่า มั่งคั่งกว่า หรือทรงอำนาจกว่า ก็ยังแพ้แรงปรารถนาได้ ความใคร่จึงถูกทำให้กลายเป็นพลังระดับจักรวาล ไม่ใช่ความอ่อนแอของคนบางคนเท่านั้น

ส่วนในอินเดีย คำว่า กามะ ก็เตือนให้ระวังการแปลแบบแคบ เพราะในบริบทดั้งเดิมมันครอบคลุมตั้งแต่ความต้องการ ความรัก ความรื่นรมย์ ไปจนถึงความสุขจากเสียง ดนตรี ศิลปะ กลิ่น รส และความงาม ความปรารถนาจึงไม่ได้ถูกลดเหลือแค่เรื่องเพศ แต่เป็นหนึ่งในแรงที่ผลักมนุษย์ให้เข้าหาสิ่งที่ให้ความพึงพอใจ

จุดที่น่าจับตาจริงๆ จึงไม่ใช่ว่าคนโบราณพยายามทำให้ตัณหาดูดีแค่ไหน แต่คือพวกเขายอมรับตั้งแต่เนิ่นๆ ว่าความปรารถนาเป็นพลังที่ทั้งสร้างชีวิต สร้างความสัมพันธ์ และสร้างหายนะได้ในแรงเดียวกัน