"โดจินชิ" คืออะไร? มันถูกกฎหมายหรือเปล่า?

"โดจินชิ" คืออะไร? มันถูกกฎหมายหรือเปล่า?

คำว่า "โดจินชิ" หลายคนอาจจะเข้าใจว่าหมายถึง "การ์ตูนโป๊หรือการ์ตูนลามกอนาจาร" แต่จริงๆแล้วความหมายมันกว้างกว่านั้นมาก!! และประเด็นที่ทุกคนสนใจมากที่สุดคือ "มันผิดกฎหมายหรือเปล่า?" คำตอบสั้นๆ คือ "มันขึ้นอยู่กับว่าคุณกำลังพูดถึงประเภทไหน" ถ้าเป็นผลงานออริจินัลที่วาดเองก็ถูกกฎหมายอย่างแน่นอน แต่ถ้าเป็นการนำตัวละครของคนอื่นมาใช้ มันก็จะคลุมเครือหน่อย

คำว่า "โดจินชิ" (同人誌) ในภาษาญี่ปุ่นคำว่า "โดจิน" (同人) แปลว่า "กลุ่มคนที่มีความสนใจเหมือนกัน" ส่วน "ชิ" (誌) แปลว่า "นิตยสารหรือสิ่งพิมพ์" รวมกันแล้วหมายถึงสิ่งพิมพ์ที่สร้างสรรค์และจัดจำหน่าย โดยกลุ่มคนที่สนใจสิ่งเดียวกัน โดยพื้นฐานแล้วมันคือ "ผลงานที่สร้างสรรค์เองโดยไม่ผ่านสำนักพิมพ์" เนื้อหามีได้หลากหลายมาก ไม่ว่าจะเป็นการ์ตูน นิยาย หนังสือภาพ หรือแม้แต่เกม ก็สามารถทำเป็นโดจินชิได้ และ ศิลปินมืออาชีพหลายคนก็ใช้ช่องทางนี้ในการเผยแพร่ผลงานที่สำนักพิมพ์ไม่อยากรับ หรือผลงานทดลองของตัวเอง ในญี่ปุ่นยังมีงานขายตรงขนาดใหญ่อย่าง "คอมมิค มาร์เก็ต" ที่มีผู้เข้าร่วมงานหลายแสนคนในแต่ละครั้ง ในประเทศไทยเองก็มีงานลักษณะคล้ายกันเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ เช่น งานโคมิคอนโรด เป็นต้น พูดง่ายๆก็คือ "โดจินชิเป็นเหมือนเวทีที่เปิดกว้างให้ทุกคน ที่อยากวาดอะไรก็ได้วาด โดยไม่ต้องรอให้สำนักพิมพ์มาตราจสอบ"

แล้วมันผิดกฎหมายหรือไม่? ประเด็นนี้ผมจะแยกเป็น 2 สถานการณ์ถึงจะอธิบายได้ชัดเจน ดังนี้
1. โดจินชิออริจินัล : ถ้าคุณวาดตัวละครเอง เขียนเรื่องราวเอง วาดภาพเอง นี่คือผลงานสร้างสรรค์ของคุณเอง 100% ซึ่งจะถูกกฎหมายอย่างสมบูรณ์ อีกทั้งยังได้รับการคุ้มครองลิขสิทธิ์ด้วย!!
2. โดจินชิดัดแปลง : นี่คือประเด็นที่ซับซ้อน นั่นก็คือการนำตัวละครหรือเรื่องราวจากผลงานที่มีชื่อเสียง เช่น การ์ตูนญี่ปุ่น เกมมาวาดเรื่องราวใหม่ของตัวเอง ในทางกฎหมาย หากไม่ได้รับการอนุญาตจากผู้ถือลิขสิทธิ์ออริจินัล จะถือว่าเข้าข่าย "การล่วงละเมิดลิขสิทธิ์" เพราะนี่เป็นการ "ดัดแปลง" ผลงานของคนอื่นนั่นเอง

ในญี่ปุ่นจริงๆแล้ว "โดจินชิ" ดัดแปลงเหล่านี้ สามารถขายได้อย่างเปิดเผยในงาน "คอมมิค มาร์เก็ต" ทำไมถึงเป็นเช่นนั้น? เหตุผลหลักๆ มี 2 ข้อ เช่น...
1. ผู้ถือลิขสิทธิ์ เลือกที่จะไม่จัดการ : ศิลปินต้นฉบับหลายคนเองก็เริ่มต้นจากแวดวงโดจินชิ และ เข้าใจถึงความกระตือรือร้นของแฟนๆ นอกจากนี้โดจินชิยังสามารถรักษาความร้อนแรงของผลงานไว้ได้ ถือเป็นการโฆษณาฟรีชนิดหนึ่ง
2. ต้นทุนทางกฎหมายสูงเกินไป : การฟ้องร้องศิลปินโดจินชิแต่ละคนที่ขายหนังสือไม่กี่เล่ม ต้นทุนทางกฎหมายสูงกว่าผลตอบแทนที่ได้มากนัก ดังนั้นโดยปกติแล้วผู้ถือลิขสิทธิ์จะ "หลับตาข้างหนึ่ง" แต่ถ้าคุณทำเกินขอบเขต เช่น ขายได้เป็นล้านเล่ม หรือ ทำให้ชื่อเสียงของต้นฉบับเสียหาย นั่นก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง...

แต่ "เลือกที่จะไม่จัดการ" ไม่ได้หมายความว่า "ถูกกฎหมาย" ในทางทฤษฎีแล้ว "ผู้ถือลิขสิทธิ์สามารถฟ้องร้องคุณได้ทุกเมื่อ  กฎหมายญี่ปุ่นให้ความคุ้มครองผู้ถือลิขสิทธิ์ค่อนข้างมาก" ซึ่งมีกรณีตัวอย่างมากมาย เช่น เมื่อปี 2006 ที่มีแฟนคลับวาด "ตอนจบของโดราเอมอน" ที่เป็นที่ถกเถียงกันมาก จนท้ายที่สุด "สำนักพิมพ์โชงะกุกัง" ก็ออกโรงเตือนและบังคับให้หยุดจำหน่าย...