น้ำแข็งลอยน้ำได้เพราะน้ำเป็นสารไม่กี่ชนิดที่แข็งตัวแล้วขยายตัว
หย่อนก้อนน้ำแข็งลงแก้ว มันลอยขึ้นมาทันที ทั้งที่มันก็เป็นของแข็งเหมือนกัน ของแข็งส่วนใหญ่เวลาอยู่ในของเหลวของตัวเองจะจมลงไป เพราะตอนแข็งตัวโมเลกุลจะเรียงชิดกันแน่นขึ้น แต่ลูกบาศก์น้ำแข็งกลับลอยหน้าตาเฉย คำถามคือน้ำทำอะไรที่ต่างจากสารอื่นจนของแข็งของมันลอยน้ำได้ คำตอบเริ่มจากรูปร่างของโมเลกุลน้ำเพียงโมเลกุลเดียว
🧊 ของแข็งที่จม vs น้ำแข็งที่ลอย
กฎปกติของสารทั่วไปคือยิ่งเย็นยิ่งหดตัว โมเลกุลเคลื่อนที่ช้าลงแล้วอัดตัวชิดกันมากขึ้น พอแข็งตัวเป็นของแข็งก็ยิ่งแน่นและหนักต่อปริมาตรเท่ากัน เลยจมลงในของเหลวของตัวเอง น้ำเป็นหนึ่งในสารไม่กี่ชนิดบนโลกที่แหกกฎนี้ ตอนที่น้ำแข็งตัว มันไม่ได้หดตัว แต่ขยายตัวออกประมาณ 9% จนความหนาแน่นต่ำลงประมาณ 8% และของที่ความหนาแน่นต่ำกว่าของเหลวรอบตัวก็ลอย
ตัวเลขที่จำง่ายคือน้ำแข็งที่ 0 องศาเซลเซียสมีความหนาแน่นประมาณ 0.917 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร ส่วนน้ำที่หนาแน่นที่สุดมีความหนาแน่นประมาณ 1.000 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร น้ำแข็งจึงไม่ใช่ของแข็งที่ "เบา" แบบน้ำหนักน้อย ก้อนน้ำแข็งขนาด 1 ลูกบาศก์เมตรหนักถึง 917 กิโลกรัม แต่มันลอยเพราะความหนาแน่นต่ำกว่าน้ำ ไม่ใช่เพราะน้ำหนักน้อย
🔬 โมเลกุลงอ พันธะไฮโดรเจน
ความแปลกนี้เริ่มจากรูปร่างของโมเลกุลน้ำ โมเลกุล H2O ไม่ได้เรียงเป็นเส้นตรง แต่โค้งงอเป็นมุมประมาณ 104.5 องศา อะตอมออกซิเจนดึงอิเล็กตรอนแรงกว่าไฮโดรเจน ทำให้ปลายออกซิเจนมีประจุลบเล็กน้อย ส่วนปลายไฮโดรเจนมีประจุบวกเล็กน้อย ประจุต่างขั้วของโมเลกุลข้างเคียงจึงดึงดูดกัน เกิดเป็นพันธะไฮโดรเจน
แต่ละโมเลกุลน้ำสร้างพันธะไฮโดรเจนได้ 4 ทิศ ชี้ไปทางมุมของทรงสี่หน้า เมื่ออุณหภูมิลดจนถึงจุดเยือกแข็ง โมเลกุลจะล็อกตัวเข้ากับเพื่อนบ้านทั้ง 4 ตัวพอดี กลายเป็นโครงผลึกหกเหลี่ยมที่โปร่งและแข็ง เรียกว่า ice Ih ซึ่งเป็นน้ำแข็งแบบที่เราเจอในชีวิตประจำวัน โครงสร้างนี้มีช่องว่างอยู่ข้างในเยอะมาก ต่างจากน้ำเหลวที่พันธะไฮโดรเจนเกิดแล้วแตกตลอดเวลา โมเลกุลจึงแทรกตัวเข้าไปในช่องว่างได้และอัดกันแน่นกว่า พอแข็งตัวเป็นโครงโปร่ง โมเลกุลเท่าเดิมกลับต้องใช้พื้นที่มากขึ้น น้ำจึงขยายตัวและลอยน้ำได้
🌡️ จุดแปลกที่ 4 องศา
ความแปลกของน้ำไม่ได้มีแค่ตอนแข็งตัว น้ำเหลวเองก็มีจุดแปลกอยู่ตรงที่มันหนาแน่นที่สุดที่อุณหภูมิประมาณ 4 องศาเซลเซียส (วัดละเอียดได้ 3.98 องศา) ตอนที่น้ำเย็นลงจากอุณหภูมิห้อง มันหดตัวเหมือนของเหลวทั่วไป แต่พอเย็นต่ำกว่า 4 องศา มันกลับเริ่มขยายตัวอีกครั้ง แทนที่จะหดตัวต่อไป นักวิทยาศาสตร์เรียกปรากฏการณ์นี้ว่า anomalous expansion หรือการขยายตัวผิดปกติของน้ำ
ที่เป็นแบบนี้เพราะสองแรงแข่งกัน แรงหนึ่งคือการหดตัวตามอุณหภูมิที่เย็นลง อีกแรงคือกลุ่มโมเลกุลที่เริ่มจัดตัวเป็นโครงเปิดแบบน้ำแข็งมากขึ้นเรื่อยๆ พอต่ำกว่า 4 องศา แรงที่สองชนะ น้ำจึงขยายตัวทั้งที่ยังเป็นของเหลวอยู่ และพอแข็งตัวที่ 0 องศา โครงผลึกก็ล็อกตัวเต็มที่ ขยายตัวรวมประมาณ 9% จากน้ำที่ 4 องศา
🐟 ทะเลสาบแข็งจากบนลงล่าง
ความแปลกนี้ไม่ได้เป็นแค่เรื่องน่ารู้ในห้องเรียน แต่มันคือสิ่งที่ทำให้สิ่งมีชีวิตในน้ำรอดหน้าหนาวมาได้ ลองนึกภาพทะเลสาบในฤดูหนาว น้ำผิวหน้าจะเย็นลงก่อน น้ำที่เย็นจนถึง 0 องศาจะเบาที่สุดจึงลอยอยู่บนผิว ไม่จมลงไป แล้วแข็งตัวเป็นแผ่นน้ำแข็งลอยอยู่ข้างบน แผ่นน้ำแข็งนี้ทำหน้าที่เป็นฝาปิด กันลมและการระเหยที่พาความร้อนออกไปจากน้ำข้างใต้ น้ำข้างใต้จึงคงสภาพเหลวอยู่ที่ประมาณ 4 องศาตลอดฤดูหนาว ปลา กบ และสัตว์น้ำอื่นๆ จึงอยู่รอดได้ใต้น้ำแข็ง
ถ้าน้ำแข็งจมเหมือนของแข็งทั่วไป ทุกครั้งที่ผิวน้ำแข็งตัว น้ำแข็งจะจมลงก้นทะเลสาบ เปิดผิวน้ำใหม่ให้อากาศหนาวเข้ามาแช่แข็งต่อ ทะเลสาบทั้งใบอาจแข็งจากก้นขึ้นมาจนแข็งสนิทในหน้าหนาวที่หนาวจัด และสิ่งมีชีวิตข้างในจะไม่รอดเลย ต้องพูดให้ตรงว่าฝาน้ำแข็งไม่ได้เป็นฉนวนความร้อนที่ดีโดยตัวมันเอง เพราะน้ำแข็งนำความร้อนได้ดีกว่าน้ำเหลวเสียอีก สิ่งที่ฝาน้ำแข็งทำจริงๆ คือปิดกั้นลมและการระเหยที่พาความร้อนออกไปต่างหาก
🧊 โผล่พ้นน้ำแค่ไหน + ของใกล้ตัว
แล้วน้ำแข็งโผล่พ้นน้ำแค่ไหนกันแน่ ก้อนน้ำแข็งในน้ำจืดจะจมอยู่ใต้น้ำประมาณ 92% โผล่พ้นน้ำแค่ 8% ส่วนภูเขาน้ำแข็งในทะเลจะโผล่มากกว่าหน่อย เพราะน้ำทะเลมีความหนาแน่นประมาณ 1.025 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร สูงกว่าน้ำจืด ภูเขาน้ำแข็งจึงจมประมาณ 90% โผล่พ้นน้ำประมาณ 10% ที่เราเห็นเป็นยอดเล็กๆ เหนือน้ำคือแค่ส่วนน้อยของภูเขาทั้งลูกจริงๆ
แรงขยายตัว 9% นี้ยังสร้างความเสียหายใกล้ตัวได้ด้วย ขวดน้ำที่ใส่เต็มแล้วลืมไว้ในช่องแช่แข็งจะแตกเพราะน้ำแข็งตัวแล้วขยายจนดันขวด และท่อน้ำที่แตกตอนอากาศหนาวจัดก็เพราะน้ำในท่อแข็งตัวขยายตัวจนท่อรับแรงไม่ไหว สารที่ขยายตัวเมื่อแข็งตัวมีน้อยมาก นอกจากน้ำแล้วยังมีซิลิกอน แกลเลียม บิสมัท และแอนติโมนี ซึ่งขยายตัวเพียง 2–6% เท่านั้น น้ำที่ขยายถึง 9% จึงแปลกกว่าสารอื่นทั้งหมด
🟢 น้ำแข็งลอยเพราะโครงโปร่ง + 4 องศา + ฝาปิดช่วยชีวิต
จำง่ายๆ 3 ข้อคือ โมเลกุลน้ำงอและสร้างพันธะไฮโดรเจน 4 ทิศจนกลายเป็นโครงผลึกหกเหลี่ยมที่โปร่ง น้ำจึงขยายตัว 9% ตอนแข็งตัวแทนที่จะหดตัว น้ำหนาแน่นที่สุดที่ 4 องศาทำให้ทะเลสาบแข็งจากบนลงล่าง และฝาน้ำแข็งที่ลอยอยู่ข้างบนก็เป็นสิ่งที่ทำให้สิ่งมีชีวิตใต้น้ำรอดหน้าหนาวมาได้ทุกปี
อ้างอิง: https://watercalculator.us/blog/water-science/why-does-ice-float https://www.scienceabc.com/pure-sciences/why-does-water-expand-when-it-freezes https://physicstuff.com/thermodynamics/anomalous-expansion-water
เขียนโดย พีรพัฒน์ พีพี
น้องอันดามัน” เยี่ยมบุ๋ม ปนัดดา รอบ 2 เจอสื่อถามถึงแม่ เผยคำตอบสั้น ๆ ทำเอาหลายคนเข้าใจทันทีว่าทำไมไม่พูด!
มิราเคิลเบอร์รี่ ผลไม้มหัศจรรย์ที่เปลี่ยนรสเปรี้ยวให้กลายเป็นความหวาน
เปิด 5 ประเทศในโลกที่ใช้ “ระบบกษัตริย์” สืบทอดยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์ บางราชวงศ์มีรากเก่าแก่กว่าพันปี!
เปิดประวัติ 5 ตระกูลขุนนางผู้ทรงอิทธิพลของไทย จากราชสำนักโบราณสู่ชื่อสกุลที่ยังปรากฏถึงปัจจุบัน
เปิด 5 สิ่งของไม่ควรวางบนโต๊ะรับแขก โบราณเชื่อขัดโชคลาภ-เงินทองรั่วไหล
กินดินแก้พิษ! ทำไมนกแก้วในป่าอเมซอนจึงพากันมากินดินเหนียว ทั้งที่มีผลไม้และเมล็ดพืชให้กินมากมาย?
แปรงฟันก่อนนอนสำคัญที่สุดในวัน เพราะตอนหลับน้ำลายหยุดช่วยฟัน แบคทีเรียทำงานเต็มที่
สลากสัญจรจังหวัดตาก งวด 1 ธ.ค. 69 เปิดข้อมูลตัวเลขหลายด้าน ส่องเลขเด่นจากข้อมูลจังหวัดและผู้ว่าฯ
ประวัติการสักยันต์ จากความเชื่อโบราณสู่ศาสตร์แห่งความศักดิ์สิทธิ์ ใครเป็นผู้ริเริ่ม และมีต้นกำเนิดมาจากประเทศใด?
หวย 1 ธันวาคม 2569 เปิดสถิติย้อนหลัง 20 ปี! เจาะเลขรางวัลที่ 1-เลขท้าย 2 ตัว มีเลขไหนเคยออกซ้ำบ้าง?
ทำไมน้ำพุร้อนเยลโลว์สโตนถึงมีสีฟ้าสดใส? เบื้องหลังสีสันมหัศจรรย์ไม่ได้เกิดจากสารเคมีอย่างเดียว!
NASA เดินหน้าพัฒนายานสำรวจดวงจันทร์ เตรียมปูทางสร้างฐานมนุษย์บนดวงจันทร์ในอนาคต
ปลาทองความจำสั้นแค่ 3 วินาทีเป็นความเชื่อผิดๆ งานวิจัยบอกว่าจำได้นานเป็นเดือน
นกฮูกหันหัวได้ 270 องศาเพราะตามันขยับไม่ได้ กระดูกคอ 14 ข้อกับหลอดเลือดสำรองคือคำตอบ
น้ำมันเครื่องรถจักรยานยนต์ 2 จังหวะ กับ 4 จังหวะ แตกต่างกันอย่างไร ใช้แทนกันได้หรือไม่ และหากนำมาผสมกันจะเกิดอะไรขึ้น?
สุนัขหมุนตัวก่อนนอนเพราะกำลังทำรังแบบหมาป่า ไม่ใช่หาที่นอนไม่เจอ
