ทำไมคนชอบเลือกเลขเอง: ภาพลวงว่าควบคุมโชคได้ และวิธีเลือกเลขแบบไม่หลอกตัวเอง

บ่ายวันเสาร์ ผมยืนอยู่หน้าแผงลอตเตอรี่ในตลาดเกือบสิบนาที ไล่หาเลขที่ลงท้ายด้วยวันเกิดแม่ แม่ค้าเห็นผมหาไม่เจอสักที เลยหยิบใบบนสุดยื่นให้ "เอาใบนี้ไปไหม เลขสวยนะ"

ผมส่ายหัวทันทีโดยไม่ได้คิด แล้วก็หาต่อจนเจอใบที่ต้องการ

ระหว่างเดินกลับ ผมถามตัวเองว่าทำไมถึงปฏิเสธเร็วขนาดนั้น ใบที่แม่ค้ายื่นให้ราคาเท่ากัน โอกาสถูกเท่ากันทุกประการ แต่ใจผมกลับรู้สึกว่าใบที่หามาเองดีกว่า คำถามนี้พาผมไปเจอการทดลองทางจิตวิทยาที่อธิบายความรู้สึกนี้ได้ชัดมาก

การทดลองที่เลขซึ่งเลือกเองมีค่ากว่า 4 เท่า

ปี 1975 นักจิตวิทยาชาวอเมริกันชื่อเอลเลน แลงเกอร์ ทำการทดลองกับพนักงานบริษัทที่ซื้อลอตเตอรี่ใบละ 1 ดอลลาร์ โดยลอตเตอรี่ที่ใช้เป็นการ์ดรูปนักฟุตบอล

กลุ่มแรก 27 คน ได้เลือกการ์ดเอง กลุ่มที่สอง 26 คน ได้รับการ์ดที่ผู้ทดลองหยิบให้ ก่อนวันออกรางวัล ผู้ทดลองเข้าไปขอซื้อการ์ดคืน โดยให้แต่ละคนตั้งราคาเอง

กลุ่มที่เลือกการ์ดเองตั้งราคาเฉลี่ย 8.67 ดอลลาร์ ส่วนกลุ่มที่ได้รับแจกตั้งราคาเฉลี่ยแค่ 1.96 ดอลลาร์ ต่างกันมากกว่าสี่เท่า ทั้งที่โอกาสถูกรางวัลของทุกใบเท่ากัน

แลงเกอร์เรียกปรากฏการณ์นี้ว่า Illusion of Control หรือภาพลวงว่าเราควบคุมสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ พอได้ลงมือเลือกเอง เราจะรู้สึกว่าตัวเองมีส่วนกำหนดผล ทั้งที่ผลมาจากการสุ่มล้วนๆ

งานวิจัยรุ่นหลังว่าอย่างไร

เพื่อความแฟร์ ต้องเล่าต่ออีกนิด ปี 2021 มีทีมวิจัยทดลองเรื่องการได้เลือกเองซ้ำถึงสิบเจ็ดการทดลอง กับคนรวมกันกว่าหนึ่งหมื่นคน ผลคือในหลายสถานการณ์ ภาพลวงนี้อ่อนกว่าที่เคยเชื่อกันมาก และบางส่วนที่ดูเหมือนภาพลวง จริงๆ มาจากความเชื่อที่คนมีอยู่ก่อนแล้ว คือเราเลือกสิ่งที่เราเชื่ออยู่แล้วว่าดี ไม่ใช่ว่าการได้เลือกทำให้เราเชื่อ

สำหรับคนซื้อหวยไทย ผมว่าสองอย่างนี้เกิดพร้อมกัน เรามีเลขในใจอยู่ก่อน เช่น วันเกิดแม่ หรือทะเบียนรถคันแรก แล้วการได้ตามหาจนเจอก็ยิ่งเพิ่มความผูกพัน ผลลัพธ์จึงออกมาเหมือนกัน คือใบที่หามาเองดูมีค่ากว่าใบอื่น

ทำไมเลขที่เลือกเองถึงปล่อยมือยาก

นอกจากภาพลวงว่าควบคุมได้ ยังมีอีกความรู้สึกที่ทำงานอยู่เบื้องหลัง คือความกลัวเสียดาย

ถ้าผมรับใบที่แม่ค้ายื่นให้แล้วไม่ถูก ผมจะโทษดวง แต่ถ้าผมเลิกซื้อเลขวันเกิดแม่ที่ซื้อมาตลอด แล้วงวดนั้นมันออกพอดี ความเสียดายจะหนักกว่ามาก คนจำนวนมากจึงซื้อเลขเดิมทุกงวดไปเรื่อยๆ ไม่ใช่เพราะเชื่อว่ามันจะออก แต่เพราะกลัวว่าถ้าเลิกแล้วมันจะออก

ความกลัวนี้เข้าใจได้ แต่ถ้ามันทำให้เราต้องเพิ่มเลขชุดใหม่ทุกครั้งที่มีเลขใหม่เข้ามาในใจ โดยไม่กล้าทิ้งชุดเก่า งบก็จะค่อยๆ บวมขึ้นโดยไม่รู้ตัว

มุมตัวเลข: เลขวันเกิดทำให้ตัวเลือกแคบลง

ถ้าเลือกเลขสองตัวจากวันที่เกิดเสมอ ตัวเลือกจะมีแค่ 01 ถึง 31 คือ 31 ตัวจาก 100 ตัว ส่วนเลข 00 กับเลขตั้งแต่ 32 ถึง 99 รวม 69 ตัว แทบไม่เคยถูกเลือก

สำหรับสลากกินแบ่งรัฐบาลของไทย เรื่องนี้ไม่ได้ทำให้เงินรางวัลลดลง เพราะรางวัลจ่ายเต็มจำนวนทุกใบ ไม่ได้หารกันตามจำนวนคนที่ถูก แต่มีผลอีกแบบที่เห็นชัดกว่า คือเลขที่คนอยากได้เยอะ เช่น เลขวันเกิดยอดนิยม หรือเลขดังจากข่าว มักหมดเร็ว และตามแผงบางแห่งก็ขายเกินราคา

เมื่อจ่ายแพงขึ้น แต่โอกาสถูกเท่าเดิม ผลตอบแทนเฉลี่ยต่อบาทก็ลดลงทันที ใครที่ยอมจ่ายเพิ่มเพื่อให้ได้เลขที่ตามหา ลองถามตัวเองว่ากำลังจ่ายค่าโอกาส หรือกำลังจ่ายค่าความรู้สึก

การทดลองเล็กๆ ในวงข้าวเที่ยง

ผมอยากรู้ว่าคนรอบตัวเป็นแบบเดียวกันไหม เลยลองเล่นเกมกับเพื่อนร่วมงาน 8 คน ผมเขียนเลขสองหลักไว้บนกระดาษพับ 8 ใบ ให้ 4 คนเลือกเอง อีก 4 คนผมยื่นให้ จากนั้นถามว่า ถ้าผมขอแลกกระดาษใบนั้นกับขนมหนึ่งห่อตอนนี้ ใครยอมบ้าง

คนที่เลือกเองไม่ยอมแลก 3 ใน 4 คน ส่วนคนที่ผมยื่นให้ ไม่ยอมแลกแค่ 1 ใน 4 คน กลุ่มเล็กแค่นี้สรุปอะไรทางวิชาการไม่ได้ แต่ภาพที่เห็นคล้ายการทดลองของแลงเกอร์จนทุกคนหัวเราะกันทั้งโต๊ะ

เช็กตัวเองด้วย 4 คำถาม

1. ถ้ามีคนขอแลกใบที่เราเลือกกับใบอื่นราคาเดียวกัน เราลังเลไหม
2. เราเคยจ่ายเกินราคาเพื่อให้ได้เลขที่ต้องการไหม
3. เราซื้อเลขชุดเดิมทุกงวด เพราะกลัวว่าเลิกแล้วมันจะออกหรือเปล่า
4. เราใช้เวลาเลือกเลขนานกว่าเวลาคิดว่างวดนี้ควรใช้เงินเท่าไหร่ไหม

ถ้าตอบว่าใช่ตั้งแต่สองข้อขึ้นไป ภาพลวงว่าควบคุมโชคได้กำลังทำงานอยู่ ไม่ใช่เรื่องผิดอะไร เพียงแต่ควรรู้ทันมัน

วิธีเลือกเลขแบบไม่หลอกตัวเอง

1. ตั้งงบก่อนเลือกเลข งบต้องมาก่อนเสมอ ไม่ใช่ขยับตามความอยากได้เลข
2. เลขที่ผูกพัน ซื้อได้ แต่ไม่จ่ายเกินราคา ถ้าต้องจ่ายแพงกว่าราคาหน้าสลาก ให้ปล่อยเลขนั้นไปสักงวด
3. ถ้าไม่มีเลขในใจ ให้ความสุ่มเลือกแทน วิธีที่ผมใช้คือนาฬิกาจับเวลาในมือถือ กดเริ่มแล้วกดหยุดให้เร็วที่สุด แล้วดูสองหลักหลังจุด ซึ่งเป็นหลักร้อยละวินาที นิ้วคนกดไม่แม่นพอจะคุมหลักนี้ได้ ผลจึงใกล้การสุ่มจริงมาก
4. รับใบที่แม่ค้ายื่นให้บ้าง ถือเป็นการฝึกใจว่าโอกาสของทุกใบเท่ากันจริงๆ
5. จดเหตุผลที่เลือกทุกครั้ง แล้วดูย้อนหลังทุกหกเดือน ว่าเลขที่ใช้เวลาเลือกนานถูกบ่อยกว่าเลขที่ได้มาแบบสุ่มหรือไม่

เลขของผมงวด 1 พฤศจิกายน มาจากนาฬิกาจับเวลา

เพื่อให้บทความนี้ไม่หลอกตัวเองเสียเอง ผมใช้วิธีข้อ 3 ตรงๆ กดจับเวลาสามครั้ง ได้ 0.39, 0.83 และ 0.65 วินาที

เลขสองตัวคือผลสองครั้งแรก ส่วนเลขสามตัว ผมเอาหลักแรกหลังจุดของทั้งสามครั้งมาเรียงกันชุดหนึ่ง และหลักที่สองหลังจุดของทั้งสามครั้งอีกชุดหนึ่ง

เลขสองตัว: 39 · 83

เลขสามตัว: 386 · 935

ผมไม่มีความผูกพันอะไรกับเลขชุดนี้เลย และนั่นคือจุดประสงค์ ถ้าถูกก็เป็นโชคล้วนๆ ถ้าไม่ถูกก็ไม่มีอะไรให้เสียดาย

คุณเลือกเลขด้วยวิธีไหน เลขวันเกิด เลขจากฝัน หรือให้แม่ค้าเลือกให้ มาเล่าในคอมเมนต์ได้ครับ ผมอยากรู้ว่ามีใครเคยยอมแลกเลขที่เลือกเองกับใบอื่นบ้างไหม